Franczyza została zapoczątkowana w 1977 roku premierą filmu Star Wars (któremu później dodano podtytuł: Część IV – Nowa nadzieja[1][2]), który stał się światowym popkulturowym fenomenem. W kolejnych latach sukcesy odnosiły sequele Imperium kontratakuje (1980) oraz Powrót Jedi (1983); te trzy filmy stanowią oryginalną trylogię Gwiezdnych wojen. Trylogia prequeli została wydana w latach 1999-2005, ale otrzymała mieszane recenzje zarówno od krytyków, jak i fanów serii. W 2015 roku odbyła się premiera filmu Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy, który zapoczątkował trylogię sequeli. Wszystkie osiem filmów (oraz spin-off Rogue One) zostało nominowanych do Oscara (tylko dwa pierwsze otrzymały go) i osiągnęły komercyjne sukcesy, zarabiając 7,5 mld USD[3], co pozwoliło zająć Gwiezdnym wojnom 2. miejsce w rankingu najbardziej dochodowych serii filmowych[4]. Ponadto w 2016 roku miał premierę film Łotr 1. Gwiezdne wojny – historie, który zapoczątkował serię spin-offów.
Seria stworzyła rozległą franczyzę – Star Wars Expanded Universe – rozszerzoną o powieści, komiksy, seriale telewizyjne oraz gry komputerowe i wideo, co doprowadziło do znacznego rozwoju fikcyjnego uniwersum. Gwiezdne wojny zostały również wpisane do Księgi rekordów Guinnessa w kategorii „Najbardziej udana franczyza filmowa”. W 2015 roku całkowita wartość franczyzy wyniosła 42 mld USD[5][6], co pozwoliło zająć jej 2. miejsce wśród najbardziej dochodowych franczyz.
W 2012 roku firma Walt Disney Company przejęła LucasFilm za 4,06 mld USD i uzyskała prawa do dystrybucji kolejnych filmów serii[7]. Były dystrybutor 20th Century Fox zachował prawa do fizycznej dystrybucji dwóch pierwszych trylogii, jest właścicielem praw do filmu z 1977 roku oraz będzie posiadać prawa do części I, II, III, V i VI do maja 2020 roku[8][9]. Walt Disney Studios jest właścicielem praw do cyfrowej dystrybucji filmów, z wyjątkiem Nowej nadziei[9][10].
W listopadzie 2017 Disney ogłosił, że powstanie czwarta trylogia filmowa w uniwersum Gwiezdnych wojen, za której stworzenie odpowiedzialny będzie Rian Johnson, będzie on także reżyserem pierwszego z filmów[11].
W lutym 2018 z kolei ogłoszono, iż David Benioff oraz D.B. Weiss stworzą kolejną serię filmów osadzoną w świecie Gwiezdnych wojen, która nie będzie się skupiać na losach rodu Skywalkerów znanych z głównych części filmu; nie będzie też powiązana z nadchodzącą trylogią Riana Johnsona.[12].
Droid – określenie większości bardziej skomplikowanych robotów w fikcyjnym świecie Gwiezdnych wojen, w tym androidów - zazwyczaj wyposażonych w pewien rodzaj sztucznej inteligencji.
Istnieje pięć podstawowych kategorii (ang. degrees) droidów:
Droidy o przeznaczeniu naukowym lub medycznym, zazwyczaj przeznaczone do inteligentnego współdziałania z ludźmi lub zastępowania ich w zadaniach związanych z zakresem ich specjalizacji. Do takich należał np. robot chirurgiczny 2-1B, który instalował Luke'owi protezę dłoni (Imperium kontratakuje)
Droidy do zastosowań inżynieryjnych, technicznych i pokrewnych (naprawa, badania), inaczej astromechaniczne[1]. R2-D2 jest droidem tej klasy.
Droidy protokolarne, które zajmują się interakcją z ludźmi, naukami społecznymi, dyplomacją itp.[2] Zazwyczaj humanoidalne lub dostosowane kształtem do rasy, z którą mają współpracować. Przykładem jest C-3PO.
Inteligentne automaty bojowe[3], droidy-ochroniarze, droidy-zabójcy itp. W większości nielegalne, czasami stosowane przez wojsko. Niektóre egzemplarze uzyskały niezależność - np. najsłynniejszy w Galaktyce droid-łowca nagród IG-88, czy droid bojowy Federacji Handlowej.
Maszyny przeznaczone głównie do pracy fizycznej - droidy górnicze, ładowarki i podnośniki binarne, maszyny sprzątające, droidy zasilające (Gonk) itp.
Wyraz droid został zastrzeżony przez George'a Lucasa i nie może być używany w produktach komercyjnych bez zgody Lucasfilmu. Zgodę taką otrzymali np. twórcy filmu Iniemamocni.
Krewetki, krewetki właściwe[2] (Caridea) – morskie i słodkowodne skorupiaki zaliczane do podrzędu Pleocyemata z rzędu dziesięcionogów. Zwyczajową nazwą krewetki określana jest też zaliczana do Caridea nadrodzina Palaemonoidea[3]. Opisano około 2500 gatunków[2] klasyfikowanych w kilkunastu nadrodzinach. Wiele z nich poławia się w celach konsumpcyjnych.
Spis treści
1 Biologia
2 Budowa
3 Systematyka
4 Znaczenie gospodarcze
5 Taksony pokrewne
6 Zobacz też
7 Przypisy
Biologia
Najczęściej poławiana krewetka na świecie, krewetka północna
Krewetki zamieszkują wszystkie rodzaje środowiska wodnego, przy czym większość z nich to gatunki morskie. Około jedna czwarta z opisanych gatunków zasiedla wody słodkie, w tym niemal wszystkie gatunki z rodzin Atyidae i Palaemonidae (głównie z podrodziny Palaemoninae)[4]. Obejmują one kilka ważnych z gospodarczego punktu widzenia gatunków, takich jak krewetka północna (Pandalus borealis), garnela pospolita (Crangon crangon), czy Macrobrachium rosenbergii, i występują na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy[4]. Gatunki morskie występują na głębokościach do 5000 m[5], od terenów tropikalnych po regiony polarne.
Kilka gatunków żyje w Bałtyku (gdzie jednak zapewne z uwagi na małe rozmiary używane są przeważnie jako przynęta). Jeden gatunek – krewetka nakrapiana (Atyaephyra desmaresti) – pojawił się w Odrze[2]. Inne gatunki krewetek występujących w Bałtyku to m.in.: krewetka bałtycka (Palaemon adspersus), krewetka atlantycka (Palaemon elegans), krewetka zmienna (Palaemonetes varians), czy garnela pospolita (Crangon crangon).
Oprócz dużej różnorodności zamieszkiwanych siedlisk, krewetki różnią się znacznie pod względem formy, od gatunków o długości kilku milimetrów[6] do tych, które osiągają ponad 30 centymetrów długości. Z wyjątkiem przypadków, w których zostały one wtórnie utracone, krewetki mają jedną parę oczu, chociaż czasami są one przykryte pancerzem, który chroni głowotułów. Pancerz otacza skrzela, przez które woda przepompowywana jest przez ruchy narządów gębowych[5].
Większość przedstawicieli Caridea jest wszystkożerna, ale niektóre specjalizują się w poszczególnych rodzajach pobierania pokarmu. Niektóre z nich filtrują pokarm, wykorzystując swoje szczecinki na odnóżach jako sito; inne zeskrobują glony ze skał. Krewetki z rodzaju Alpheus (rodzina Alpheidae) zaciskają szczypce, tworząc falę uderzeniową, która ogłusza zdobycz. Wiele gatunków krewetek, jak na przykład krewetka czyściciel (Lysmata amboinensis), pozostają w symbiozie protokooperacyjnej z rybami rafowymi, żywiąc się ich pasożytami i martwą tkanką. Z kolei krewetki są spożywane przez różne zwierzęta, szczególnie ryby i ptaki morskie, i często są gospodarzami pasożytów krewetek i krabów z rodziny Bopyridae[5].
Budowa
Są to na ogół niewielkie skorupiaki o ciele spłaszczonym grzbieto-brzusznie i mniej lub bardziej cylindrycznym głowotułowiu[7], blaszkowatych skrzelach i słabo wykształconych szczypcach. Pierwsza para pleopodiów u samców jest mniej lub bardziej zredukowana[2]. Odwłok dobrze rozwinięty; skleryt drugiego segmentu odwłoku nachodzi na segment pierwszy i trzeci. Pierwsza i druga para odnózy krocznych (pereiopodów) zazwyczaj opatrzone szczypcami. Skrzela blaszkowate. Samice umieszczają rozwijające się jaja na tylnych odnóżach (pleopodach)[8].
Systematyka
World Register of Marine Species (WoRMS) wyróżnia 14 nadrodzin (stan na 08.2016)[9]:
nadrodzina Alpheoidea Rafinesque, 1815
rodzina Alpheidae Rafinesque, 1815
rodzina Barbouriidae Christoffersen, 1987
rodzina Bythocarididae Christoffersen, 1987
rodzina Hippolytidae Spence Bate, 1888
rodzina Lysmatidae Dana, 1852
rodzina Merguiidae Christoffersen, 1987
rodzina Ogyrididae Holthuis, 1955
rodzina Thoridae Kingsley, 1879
nadrodzina Atyoidea De Haan, 1849 (in De Haan, 1833-1850)
rodzina Atyidae De Haan, 1849 (in De Haan, 1833-1850)
nadrodzina Bresilioidea Calman, 1896
rodzina Agostocarididae C.W.J. Hart & Manning, 1986
rodzina Alvinocarididae Christoffersen, 1986
rodzina Bresiliidae Calman, 1896
rodzina Bresilioidea incertae sedis
rodzina Disciadidae Rathbun, 1902
rodzina Pseudochelidae De Grave & Moosa, 2004
nadrodzina Campylonotoidea Sollaud, 1913
rodzina Bathypalaemonellidae de Saint Laurent, 1985
rodzina Campylonotidae Sollaud, 1913
nadrodzina Crangonoidea Haworth, 1825
rodzina Crangonidae Haworth, 1825
rodzina Glyphocrangonidae Smith, 1884
nadrodzina Nematocarcinoidea Smith, 1884
rodzina Eugonatonotidae Chace, 1937
rodzina Nematocarcinidae Smith, 1884
rodzina Rhynchocinetidae Ortmann, 1890
rodzina Xiphocarididae Ortmann, 1895
nadrodzina Oplophoroidea Dana, 1852a
rodzina Acanthephyridae Spence Bate, 1888
rodzina Oplophoridae Dana, 1852
nadrodzina Palaemonoidea Rafinesque, 1815
rodzina Anchistioididae Borradaile, 1915
rodzina Desmocarididae Borradaile, 1915
rodzina Euryrhynchidae Holthuis, 1950
rodzina Palaemonidae Rafinesque, 1815
rodzina Typhlocarididae Annandale & Kemp, 1913
nadrodzina Pandaloidea Haworth, 1825
rodzina Pandalidae Haworth, 1825
rodzina Thalassocarididae Spence Bate, 1888
nadrodzina Pasiphaeoidea Dana, 1852
rodzina Pasiphaeidae Dana, 1852
nadrodzina Physetocaridoidea Chace, 1940
rodzina Physetocarididae Chace, 1940
nadrodzina Processoidea Ortmann, 1896a
rodzina Processidae Ortmann, 1890
nadrodzina Psalidopodoidea Wood-Mason (in Wood-Mason & Alcock, 1892)
rodzina Psalidopodidae Wood Mason & Alcock, 1892
nadrodzina Stylodactyloidea Spence Bate, 1888
rodzina Stylodactylidae Bate, 1888
incertae sedis
rodzina Amphionididae Holthuis, 1955
oraz 18 rodzajów.
Inni autorzy, jak np. Raymond T. Bauer, wyróżniają 15 nadrodzin, z Procarididea[10], którą to nadrodzinę jednak nowsze badania z zakresu filogenetyki molekularnej umieszczają w osobnym infrarzędzie o tej samej nazwie, jako grupę siostrzaną w stosunku do Caridea[11]. Jeszcze inne klasyfikacje (De Grave, Pentcheff, Ahyong et al., 2009) wyróżniają 16. monotypową nadrodzinę, Galatheacaridoidea[12]; późniejsze analizy molekularne pokazały, że ma ona niemal identyczny mitochondrialny DNA z Eugonatonotus chacei i uznano, że jedyny przedstawiciel Galatheacaridoidea jest w rzeczywistości stadium larwalnym Eugonatonotus[13].
Ogółem De Grave, Pentcheff, Ahyong et al., 2009 wyróżniają w infrarzędzie Caridae 3268 żyjących i 57 wymarłych (kopalnych) gatunków[12].
Znaczenie gospodarcze
Globalna wielkość połowów krewetek w latach 1950–2010, w tonach. Źródło:[14]
Krewetka obrana (ostatni kawałek pancerza wraz z ogonem pozostawiono nieobrany) i ugotowana na parze
Krewetki są jadalne i ze względu na smaczne mięso zaliczane do najpopularniejszych owoców morza.
Najważniejszymi komercyjnie poławianymi gatunkami wśród krewetek są: krewetka północna (Pandalus borealis)[15] i w mniejszym stopniu garnela pospolita (Crangon crangon)[16]. Produkcja z połowów krewetek niehodowlanych z gatunku P. borealis jest około dziesięć razy większa niż w przypadku C. crangon. W latach 50. XX wieku proporcje te były dokładnie odwrotne[14].
Mniejsze osobniki wykorzystywane są jako pokarm dla zwierząt akwariowych i terrariowych. Niektóre gatunki krewetek i ich odmiany – zwłaszcza słodkowodne – są hodowane w akwariach (np. Caridina multidentata, Caridina sp. "Crystal Red" i Fire Red).
Taksony pokrewne
Krewetki z infrarzędu Caridea są bliżej spokrewnione z homarami i krabami, niż z przedstawicielami podrzędu Dendrobranchiata, do których są wizualnie podobne[17]. W języku angielskim te pierwsze określane są jako shrimps, te drugie jako prawns i zarówno jedne, jak i drugie są wykorzystywane kulinarnie. Biolodzy rozróżniają te dwie grupy na podstawie różnic w ich strukturach skrzelowych. U Caridea występują skrzela blaszkowate, natomiast u Dendrobranchiata są drzewkowate. Najłatwiejszym sposobem na rozróżnienie krewetek właściwych od Dendrobranchiata jest zbadanie drugiego segmentu odwłoka. Drugi segment u Caridea nachodzi na pierwszy i trzeci segment, podczas gdy drugi segment u Dendrobranchiata nachodzi jedynie na trzeci segment[18]. Różnią się również tym, że Caridea zazwyczaj posiadają dwie pary szczypiec, podczas gdy Dendrobranchiata trzy. Trzecia grupa, Stenopodidea, zawiera około 70 gatunków i różni się od innych grup tym, że trzecie pary odnóży są znacznie powiększone[19].
Dzida (inaczej fifka, fajka, lufka) – narzędzie służące do walki, stosowane powszechnie przez aborygenów oraz ogólnie murzynów i białych do załatwiania spornych spraw. W późniejszych czasach powstały mniejsze wersje tego narzędzia, które wykorzystywane były do dłubania w nosie. W XXI wieku dzidą nazywamy szklaną, podłużną i pustą w środku rurkę. Dzięki inicjatywie naukowców z Pacanowa na podstawie dzidy odkryto liczbę Pi oraz szczelne zamknięcia do serów w plasterkach. Sposób użycia dzidy:
nabić,
przyłożyć do ust,
wciągnąć powietrze, przy czym należy zwrócić baczną uwagę na to, aby nie poparzyć ust i nie wciągnąć zawartości dzidy do wnętrza przewodu pokarmowego.
Budowa
Information green
Ta sekcja jest pisana w stylu osoby (lub czego tam), której dotyczy, i może nie być zrozumiała dla wszystkich.
Dzida składa się z przeddzidzia dzidy, śróddzidzia dzidy i zadzidzia dzidy. Przeddzidzie dzidy składa się z przeddzidzia przeddzidzia dzidy, śróddzidzia przeddzidzia dzidy i zadzidzia przeddzidzia dzidy. Śróddzidzie dzidy składa się z przeddzidzia śróddzidzia dzidy, śróddzidzia śróddzidzia dzidy i zadzidzia śróddzidzia dzidy. Zadzidzie dzidy składa się z przeddzidzia zadzidzia dzidy, śróddzidzia zadzidzia dzidy i zadzidzia zadzidzia dzidy. Przeddzidzie przeddzidzia dzidy składa się z przeddzidzia przeddzidzia przeddzidzia dzidy, śróddzidzia przeddzidzia przeddzidzia dzidy i zadzidzia przeddzidzia przeddzidzia dzidy. Śróddzidzie przeddzidzia dzidy składa się z przeddzidzia śróddzidzia przeddzidzia dzidy, śróddzidzia śróddzidzia przeddzidzia dzidy i... Przepraszamy, osoba to pisząca nie wytrzymała psychicznie i musiała walnąć głową w blat.
![](https://vignette.wikia.nocookie.net/pixar/images/d/de/Wall%E2%80%A2e_clipped_rev_1.png/revision/latest?cb=20170807223723)
Hellfire może rzucić na pięć i pół metra.